«Μια αγκαλιά από ύφασμα: Ο μικρός Punch και η ανάγκη να κρατιόμαστε»

Χωρίς το κράτημα, είμαστε εν κενώ.

Τις τελευταίες εβδομάδες η εικόνα του μικρού πίθηκου Punch -που κρατιέται σφιχτά από ένα λούτρινο παιχνίδι- εμφανίζεται ξανά και ξανά στην οθόνη μου. Αρκετές φορές σκέφτηκα να γράψω γι’ αυτόν.

Έχω διαβάσει αρκετά άρθρα από συναδέλφους που εξηγούν, ανάλογα με τη θεωρητική προσέγγιση που εκπροσωπούν, γιατί μας αγγίζει τόσο πολύ αυτή η εικόνα. Δεν ξέρω αν χρειαζόμαστε άλλο ένα επιστημονικό κείμενο…   Το σίγουρο είναι ότι, ακόμα και χωρίς την ερμηνεία κάποιου ειδικού,  κατανοούμε ότι η ιστορία του μικρού Punch συνδέεται με κάτι πολύ πρωταρχικό μέσα μας.

Αυτό που μάλλον θέλω να καταγράψω  μ' αυτό το κείμενο είναι  σκέψεις που απορρέουν από το δικό μου θεωρητικό υπόβαθρο, αλλά και συναισθήματα που βιώνω κάθε φορά που ο αλγόριθμος μου εμφανίζει μια ανάρτηση για τον Punch.

Γνωρίζουμε ότι τα βρέφη δεν γεννιούνται μόνο με την ανάγκη για τροφή ή προστασία, αλλά και με την ανάγκη για συναισθηματικό κράτημα. Για ένα σώμα που θα τα περιβάλλει, για μια παρουσία που θα συγκρατεί το άγχος της αρχής της ζωής. Ο Winnicott μίλησε γι' αυτό ως holding: το ψυχικό και σωματικό περιβάλλον μέσα στο οποίο το βρέφος μπορεί να υπάρξει χωρίς να κατακλύζεται. Χωρίς αυτό το κράτημα, ο κόσμος μπορεί να γίνει ένας τόπος χωρίς συνοχή, μια εμπειρία σχεδόν κενού.

Η θεωρία του δεσμού μάς έδειξε πόσο θεμελιώδης είναι αυτή η πρώτη σχέση. Μέσα από την επαφή, το βλέμμα, τη φωνή, το βρέφος ηρεμεί και μαθαίνει ότι υπάρχει κάποιος στον οποίο μπορεί να απευθύνεται όταν ο κόσμος γίνεται υπερβολικός για εκείνο. Μέσω του προσώπου του σημαντικού άλλου, της μητέρας ή εκείνου που μας φροντίζει συναντάμε  για πρώτη φορά τον εαυτό μας και αρχίζουμε να δίνουμε μορφή στον κόσμο μας.

Δεν είναι τυχαίο ότι στα κλασικά πειράματα του Harlow τα μικρά πιθηκάκια προτιμούσαν να κρατιούνται από μια «μητέρα» κατασκευασμένη από ύφασμα παρά από μια μεταλλική που παρείχε μόνο τροφή. Η ανάγκη για επαφή αποδείχθηκε βαθύτερη από την ανάγκη για τροφή.

Το λούτρινο παιχνίδι του Punch μοιάζει να λειτουργεί όπως αυτό που ο Winnicott ονόμασε μεταβατικό αντικείμενο: ένα αντικείμενο που το βρέφος επενδύει με την αίσθηση της παρουσίας εκείνου που λείπει. Ένα μικρό υλικό στήριγμα που βοηθά να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στην παρουσία και την απουσία.

Αλλά μέσα σε αυτή την κατάσταση  υπάρχει και  μια μορφή πρώιμης απώλειας. Όταν η πρωταρχική φιγούρα φροντίδας δεν είναι διαθέσιμη, το βρέφος βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα είδος πένθους. Αυτό που ο Bowlby περιέγραψε ως την πρωταρχική αντίδραση στον αποχωρισμό, και η Klein ανίχνευσε ακόμα βαθύτερα, στη ρίζα της ψυχικής ζωής. Το κράτημα ενός αντικειμένου γίνεται συχνά ένας τρόπος να αντέξει κανείς αυτή την απουσία.

Ίσως γι' αυτό η εικόνα μάς αγγίζει τόσο βαθιά. Γιατί θυμίζει κάτι καθολικό:

ότι η ζωή αρχίζει μέσα σε μια αγκαλιά.

Και όταν αυτή λείπει, κάθε οργανισμός θα προσπαθήσει -με κάθε δυνατό τρόπο - να δημιουργήσει μια άλλη μορφή κρατήματος, για να μην βρεθεί μόνος μέσα στο κενό της απουσίας.

Ο Punch, σφιχτά αγκαλιασμένος με το λούτρινο του, δεν μας συγκινεί μόνο επειδή είναι μικρός ή απροστάτευτος, αλλά επειδή αναγνωρίζουμε μέσα του κάτι δικό μας: την ανάγκη να κρατάμε κάτι σφιχτά, όταν εκείνο που θέλουμε πραγματικά δεν είναι εκεί.

Στην εικόνα του Punch νιώθω ένα σφίξιμο και μια θλίψη, σαν εκείνη που έρχεται όταν αναγνωρίζουμε κάτι αληθινό. Και πόνο απώλειας, έναν πόνο που κανείς μας δεν ξεπερνά ποτέ… είτε έχει να κάνει με αγκαλιές που δεν ήρθαν ποτέ ή που ήρθαν και έφυγαν πολύ γρήγορα.

Τον φέρουμε μέσα μας, τον μεταφέρουμε και τον αναγνωρίζουμε σε εικόνες όπως αυτή του Punch, τον αναγνωρίζουμε στις εικόνες των ορφανών παιδιών, των  παιδιών-θυμάτων πολέμων. Η εικόνα  ανοίγει έναν ευρύτερο χώρο αναγνώρισης, δεν αφορά μόνο ένα μικρό μαϊμουδάκι.

Ίσως ακόμα η θλιψη μου να συνδέεται με αυτόν τον αρχέγονο φόβο της εγκατάλειψης που βιώνουμε  ως βρέφη, καθώς νιώθουμε ότι η επιβίωση μας εξαρτάται απόλυτα από τη μητέρα ή το πρόσωπο φροντίδας. Η ψυχαναλυτική θεωρία αποτυπώνει αυτή την αδυναμία διαχωρισμού, καθώς το βρέφος δεν μπορεί να διαχωρίσει τον εαυτό του από τη μητέρα. Και η έλλειψή της βιώνεται ως απειλή για την ύπαρξή του, μοναξιά και εγκατάλειψη. 

Αναρωτιέμαι γιατί άραγε ο κόσμος εκφράζεται  συχνά με μεγαλύτερη συγκίνηση για τον Punch από ό,τι για τα παιδιά- θύματα πολέμου; Ίσως είναι πιο εύκολο να μεταθέσουμε τον πόνο σε κάτι πιο έξω από εμάς, ίσως είναι πιο εύκολο να μεταθέσουμε και την ευθύνη…

Όμως, στην εικόνα του μικρού Punch βλέπω ίσως την πιο ειλικρινή μορφή ελπίδας: Βρέθηκε σε έναν κόσμο που δεν διάλεξε, κρατά ό,τι έχει και προχωρά. Κι αυτή η μικρή επίμονη κίνηση προς τα εμπρός ακουμπά σίγουρα σε δικά μας κομμάτια και βιώματα, ειδικά στις δύσκολες μέρες που διανύουμε. Δεν εκφράζει την ελπίδα που υπόσχεται ότι όλα θα γίνουν καλά, αλλά εκείνη που λέει: υπάρχω, κρατιέμαι, συνεχίζω.

Γιώτα Στύλου, Μάρτιος 2026