Συμβολική ορατότητα ή ουσιαστική συμπερίληψη; Σκέψεις γύρω από τις γιορτινές “φιλανθρωπικές” πρακτικές

Καθώς πλησιάζουν οι γιορτές, παρατηρώ να αυξάνονται οι κοινές εμφανίσεις πολιτικών και θεσμικών προσώπων με άτομα με αναπηρία, ιδίως με νοητική, είτε στο πλαίσιο εκδηλώσεων είτε ως επισκέψεις στους χώρους εξυπηρέτησης. Η πρακτική αυτή, παρότι μπορεί να πηγάζει από κοινωνική ευαισθησία, εγείρει σοβαρά ερωτήματα ως προς τη δεοντολογία, τον σεβασμό της αυτονομίας και την πραγματική έννοια της συμπερίληψης.

Η διεθνής βιβλιογραφία καταδεικνύει ότι η αναπηρία δεν αποτελεί ατομικό χαρακτηριστικό, αλλά κοινωνικό-συστημικό φαινόμενο που διαμορφώνεται από εμπόδια, θεσμικές ανισότητες και περιορισμένη πρόσβαση σε δικαιώματα και πόρους. Στο πλαίσιο αυτό, η δημόσια προβολή ατόμων με αναπηρία ως «δέκτες φιλανθρωπίας» ενισχύει ένα παραδοσιακό μοντέλο προσέγγισης (charity model), το οποίο πλέον έχει εγκαταλειφθεί υπέρ του κοινωνικού και δικαιωματικού μοντέλου.

Η χρήση της εικόνας των ατόμων με νοητική αναπηρία για επικοινωνιακούς λόγους -ιδίως όταν δεν διασφαλίζεται η ελεύθερη και ενημερωμένη συναίνεσή τους- μπορεί να οδηγήσει σε αυτό που περιγράφεται στη βιβλιογραφία ως symbolic representation: μια μορφή συμβολικής συμμετοχής που δεν συνοδεύεται από ουσιαστική ενδυνάμωση ή εμπλοκή. Παράλληλα, ενισχύεται το φαινόμενο της αισθητικοποίησης της αναπηρίας, όπου τα άτομα παρουσιάζονται με τρόπο που προκαλεί συγκίνηση ή θαυμασμό  αντί να αναγνωρίζονται ως ισότιμοι πολίτες.

Είναι κρίσιμο να υπενθυμίσουμε ότι ο σεβασμός των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία -όπως ορίζεται και από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες -προϋποθέτει ενεργή συμμετοχή, αυτοδιάθεση, προσβασιμότητα και απουσία στιγματιστικών πρακτικών. Οι προϋποθέσεις αυτές δεν αποτελούν πρόσκαιρη ή εποχική ευαισθησία, αλλά σταθερή υποχρέωση της πολιτείας και, φυσικά, της κοινωνίας.

Οι εορταστικές επισκέψεις και συγκεντρώσεις «φιλανθρωπικού χαρακτήρα», όταν δεν συνοδεύονται από στρατηγικές για τη βελτίωση υπηρεσιών, δομών, πολιτικών και συμμετοχικών διαδικασιών, κινδυνεύουν να αναπαράγουν μια επιφανειακή μορφή ευαισθητοποίησης. Η ουσιαστική συμπερίληψη απαιτεί διαρκή επένδυση, επιστημονικά τεκμηριωμένες παρεμβάσεις και διασφάλιση των δικαιωμάτων των ίδιων των ατόμων.

Ζούμε σε μια εποχή που η δημόσια εικόνα συχνά υπερισχύει της ουσίας και είναι ευθύνη των επαγγελματιών ψυχικής υγείας να υπενθυμίζουμε ότι η αναπηρία δεν αποτελεί εργαλείο προβολής. Τέτοιες πρακτικές μετατοπίζουν τη συζήτηση από τα συστημικά προβλήματα (υπηρεσίες, προσβασιμότητα, πολιτικές) σε επιφανειακές “πράξεις καλοσύνης” θέτοντας στο περιθώριο τα δικαιώματα και την ισότητα.

#Συμπερίληψη #Αναπηρία #Δικαιώματα #Σεβασμός #ΚαθημερινήΣυμπερίληψη #ΨυχικήΥγεία #ΚοινωνικόΜοντέλοΑναπηρίας #ΔικαιωματικήΠροσέγγιση