Για τη Μητέρα: Aνάμεσα στο «αρκετό» και στο αληθινό

Εκεί όπου κρατιέται η ζωή

Το πρόσωπο της μητέρας είναι η πρώτη εμφάνιση του κόσμου. Στην αρχή, για τον καθένα μας, το πρόσωπο του κόσμου ταυτίζεται με εκείνο της μητέρας. Και σ’ αυτό το πρόσωπο ανοίγεται η δυνατότητα να κοιτάξουμε τον κόσμο.

Η μητέρα εκτός από πρόσωπο, είναι και τόπος. Ο πρώτος τόπος όπου το βρέφος δεν πέφτει.

Πριν από τις λέξεις, πριν από τη σκέψη, πριν ακόμη από τη δυνατότητα κατανόησης, το βρέφος συναντά έναν κόσμο που είτε το υποδέχεται είτε το αφήνει να χαθεί στο ασύνδετο.

Σ’ αυτή την πρώτη συνάντηση, η μητέρα εκτός από πρόσωπο φροντίδας, λειτουργεί και ως ψυχικός χώρος που δίνει συνοχή στην εμπειρία.

Σε προηγούμενο κείμενό μου, με αφορμή τον μικρό Punch, στάθηκα στην ανάγκη να «κρατιόμαστε». Όχι μόνο σωματικά, αλλά ψυχικά μέσα σε έναν χώρο που αντέχει, περιέχει και δίνει νόημα. Ο Donald Winnicott μίλησε γι' αυτή τη λειτουργία ως holding: ένα κράτημα που δεν περιορίζεται στην αγκαλιά, αλλά εκτείνεται στη συναισθηματική διαθεσιμότητα, στην επανάληψη που καθησυχάζει, στη ρυθμιστική παρουσία, που επιτρέπει στο παιδί να υπάρχει μέσα σ’ έναν κόσμο που ανταποκρίνεται.

Όμως, η μητρότητα σήμερα φαίνεται να μετατοπίζεται από αυτό το «κρατάω» προς ένα «οφείλω να τα κάνω όλα σωστά». Οι μητέρες βρίσκονται συχνά ανάμεσα σε οδηγίες, πρότυπα και εικόνες που υπαγορεύουν τι σημαίνει «καλή μητέρα». Πώς να μιλήσουν, πώς να ανταποκριθούν, πώς να ρυθμίσουν, πώς να είναι παρούσες χωρίς κενά και αστοχίες.

Αυτή η μετατόπιση μετατρέπει μια ζωντανή σχέση σε πεδίο αξιολόγησης. Σ’ αυτό φέρουμε ευθύνη και οι ειδικοί ψυχικής υγείας με τις εισηγήσεις και τις υποδείξεις μας που έχουν συχνά τη μορφή εγχειριδίου. 

Ωστόσο, η ψυχική ανάπτυξη δεν οικοδομείται πάνω στην τελειότητα και την απόλυτη ορθότητα. Η έννοια της «αρκετά καλής μητέρας», που εισήγαγε ο Winnicott δεν αποτελεί έναν συμβιβασμό προς τα κάτω, αλλά μια βαθιά αναγνώριση ότι ένα παιδί χρειάζεται μια μητέρα που παραμένει σε επαφή, όχι μια μητέρα που «τα κάνει όλα σωστά».

Αντίστοιχα ο Massimo Recalcati, περιγράφει τη μητέρα ως εκείνη που δεν συγχωνεύεται πλήρως με το παιδί, που αφήνει χώρο για το «άλλο», για την επιθυμία και τη διαφορά. Είναι μια  «μητέρα που δεν είναι όλη μητέρα», που παραμένει και γυναίκα με δική της επιθυμία, επιτρέποντας στο παιδί να βιώσει την απαραίτητη απουσία.

Η «αρκετά καλή μητέρα» μπορεί να απομακρυνθεί και να επιστρέψει, να δυσκολευτεί και να ξαναπροσπαθήσει, να μην γνωρίζει και να συνεχίσει ν’ αναζητά. Η παρουσία της μητέρας χρειάζεται ν’ αφήνει χώρο και για την απουσία της. Μέσα στην εμπειρία της απαραίτητης απουσίας και επανασύνδεσης το παιδί καθησυχάζεται και μαθαίνει ότι η σχέση αντέχει, το «κρατά» και το περιέχει.

Μέσα από την ατέλεια αυτή  μαθαίνει να βιώνει μικρές ματαιώσεις χωρίς να καταρρέει. Κι έτσι, γεννιέται η δυνατότητα του παιδιού να διαχωριστεί, να επιθυμήσει, να σκεφτεί.

Σήμερα που επικρατεί μια εμμονή στην τελειότητα, που το λάθος θεωρείται έλλειμμα και η κόπωση ανεπάρκεια, το πιο ουσιαστικό «κράτημα» είναι η παρουσία που επιμένει και προσπαθεί. Αυτό το παρέχει η μητέρα που μπορεί να κουραστεί, κάποιες στιγμές να χαθεί, αλλά ξαναβρίσκει το νήμα της σχέσης.

Το νήμα, τελικά, κρατάει…

Γιώτα Στύλου, Μάιος 2026